Siết trách nhiệm tái chế bao bì, pin và thiết bị điện tử

Trước đây, các quy định liên quan đến trách nhiệm tái chế bao bì, pin, thiết bị điện tử… được quy định rải rác trong Nghị định 08/2022 cùng nhiều văn bản sửa đổi, bổ sung. Mới đây, Chính phủ đã ban hành Nghị định 110 nhằm hợp nhất các quy định này, đồng thời bổ sung chi tiết về quy cách tái chế bắt buộc đối với nhiều nhóm sản phẩm.

Phạm vi áp dụng của nghị định bao gồm nhiều mặt hàng phổ biến như bao bì giấy, nhựa, kim loại, thủy tinh, săm lốp, thiết bị điện tử, dầu nhớt, pin và ắc quy.

Không chỉ doanh nghiệp trực tiếp sản xuất, trách nhiệm tái chế còn áp dụng đối với đơn vị đặt gia công hoặc các tổ chức được ủy quyền nhập khẩu sản phẩm.

Theo quy định, tỷ lệ tái chế bắt buộc được xác định dựa trên khối lượng tối thiểu sản phẩm, bao bì phải được tái chế so với tổng lượng hàng hóa mà doanh nghiệp đưa ra thị trường trong năm.

Cụ thể, đối với nhóm bao bì, tỷ lệ tái chế bắt buộc của nhôm và nhựa PET cứng là 22%, trong khi bao bì giấy, carton và kim loại sắt là 20%. Điều này đồng nghĩa với việc doanh nghiệp đưa ra thị trường 100 tấn bao bì nhôm hoặc nhựa PET phải tái chế tối thiểu 22 tấn.

Đối với nhóm thiết bị điện tử gia dụng, điện thoại di động có tỷ lệ tái chế bắt buộc cao nhất ở mức 15%; các loại máy tính, máy in, máy photocopy ở mức 9%. Riêng ắc quy chì và pin sạc nhiều lần (trừ pin lithium, pin Nickel-Metal Hydrid sử dụng cho phương tiện giao thông) có tỷ lệ từ 8-15%.

Các mức tỷ lệ này không cố định mà sẽ được điều chỉnh tăng theo chu kỳ 3 năm/lần. Theo quy định, lần điều chỉnh đầu tiên sẽ được áp dụng từ năm 2029.

Doanh nghiệp có thể lựa chọn một trong hai phương án thực hiện trách nhiệm tái chế. Với hình thức tự tái chế, doanh nghiệp có thể trực tiếp thực hiện nếu đủ năng lực, thuê đơn vị chuyên nghiệp hoặc ủy quyền cho tổ chức trung gian tổ chức thu gom, tái chế thay mình. Kế hoạch và báo cáo kết quả tái chế phải được gửi trước ngày 1/4 hằng năm thông qua Hệ thống thông tin quốc gia.

Trong trường hợp không tự tổ chức tái chế, doanh nghiệp có thể đóng góp tài chính vào Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam để hỗ trợ các hoạt động tái chế.

Khoản đóng góp này được tính theo công thức riêng, dựa trên khối lượng sản phẩm đưa ra thị trường, tỷ lệ tái chế bắt buộc và chi phí tái chế hợp lý của từng loại sản phẩm. Thời hạn nộp tiền trước ngày 20/4 hằng năm.

Nghị định cũng đưa ra cơ chế hỗ trợ cho doanh nghiệp nhỏ và vừa. Theo đó, các nhà sản xuất, nhập khẩu có doanh thu từ sản phẩm, bao bì thuộc diện tái chế dưới 30 tỷ đồng/năm sẽ được miễn thực hiện trách nhiệm này. Ngoài ra, hàng hóa sản xuất để xuất khẩu hoặc tạm nhập tái xuất cũng thuộc diện miễn áp dụng.

Đáng chú ý, nghị định quy định rõ yêu cầu về quy cách tái chế nhằm bảo đảm hiệu quả thực chất thay vì chỉ dừng ở hoạt động thu gom.

Cụ thể, quá trình tái chế phải tạo ra nguyên liệu hoặc sản phẩm có giá trị sử dụng. Đối với bao bì nhựa, sản phẩm sau tái chế phải là hạt nhựa thương phẩm hoặc các sản phẩm cụ thể; không chấp nhận các hình thức như tạo mảnh nhựa hoặc sử dụng làm nhiên liệu đốt.

Đối với thiết bị điện tử có màn hình hoặc bóng đèn thủy tinh, quy trình tái chế bắt buộc phải bao gồm các công đoạn tháo dỡ, phân loại và nghiền thủy tinh để làm nguyên liệu phục vụ sản xuất gạch không nung, bê tông hoặc các sản phẩm khác.

Theo đánh giá, quy định chi tiết này sẽ góp phần hạn chế tình trạng tái chế hình thức, kém hiệu quả và giảm nguy cơ phát sinh ô nhiễm thứ cấp.

Theo Cục Cảnh sát phòng chống tội phạm về môi trường (Bộ Công an), mỗi năm Việt Nam phát sinh khoảng 3,5 triệu tấn rác thải nhựa, song chỉ khoảng 1,28 triệu tấn, tương đương 33%, được tái chế. Trung bình mỗi người dân thải ra khoảng 37-41kg nhựa/năm.

Đáng chú ý, khoảng 65% lượng rác thải nhựa có nguy cơ rò rỉ ra sông, hồ, kênh rạch, biển hoặc phát tán trực tiếp ra môi trường, gây ô nhiễm đất, nước và không khí.

Trước đây, các quy định liên quan đến trách nhiệm tái chế bao bì, pin, thiết bị điện tử… được quy định rải rác trong Nghị định 08/2022 cùng nhiều văn bản sửa đổi, bổ sung. Mới đây, Chính phủ đã ban hành Nghị định 110 nhằm hợp nhất các quy định này, đồng thời bổ sung chi tiết về quy cách tái chế bắt buộc đối với nhiều nhóm sản phẩm.

Phạm vi áp dụng của nghị định bao gồm nhiều mặt hàng phổ biến như bao bì giấy, nhựa, kim loại, thủy tinh, săm lốp, thiết bị điện tử, dầu nhớt, pin và ắc quy.

Không chỉ doanh nghiệp trực tiếp sản xuất, trách nhiệm tái chế còn áp dụng đối với đơn vị đặt gia công hoặc các tổ chức được ủy quyền nhập khẩu sản phẩm.

Theo quy định, tỷ lệ tái chế bắt buộc được xác định dựa trên khối lượng tối thiểu sản phẩm, bao bì phải được tái chế so với tổng lượng hàng hóa mà doanh nghiệp đưa ra thị trường trong năm.

Cụ thể, đối với nhóm bao bì, tỷ lệ tái chế bắt buộc của nhôm và nhựa PET cứng là 22%, trong khi bao bì giấy, carton và kim loại sắt là 20%. Điều này đồng nghĩa với việc doanh nghiệp đưa ra thị trường 100 tấn bao bì nhôm hoặc nhựa PET phải tái chế tối thiểu 22 tấn.

Đối với nhóm thiết bị điện tử gia dụng, điện thoại di động có tỷ lệ tái chế bắt buộc cao nhất ở mức 15%; các loại máy tính, máy in, máy photocopy ở mức 9%. Riêng ắc quy chì và pin sạc nhiều lần (trừ pin lithium, pin Nickel-Metal Hydrid sử dụng cho phương tiện giao thông) có tỷ lệ từ 8-15%.

Các mức tỷ lệ này không cố định mà sẽ được điều chỉnh tăng theo chu kỳ 3 năm/lần. Theo quy định, lần điều chỉnh đầu tiên sẽ được áp dụng từ năm 2029.

Doanh nghiệp có thể lựa chọn một trong hai phương án thực hiện trách nhiệm tái chế. Với hình thức tự tái chế, doanh nghiệp có thể trực tiếp thực hiện nếu đủ năng lực, thuê đơn vị chuyên nghiệp hoặc ủy quyền cho tổ chức trung gian tổ chức thu gom, tái chế thay mình. Kế hoạch và báo cáo kết quả tái chế phải được gửi trước ngày 1/4 hằng năm thông qua Hệ thống thông tin quốc gia.

Trong trường hợp không tự tổ chức tái chế, doanh nghiệp có thể đóng góp tài chính vào Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam để hỗ trợ các hoạt động tái chế.

Khoản đóng góp này được tính theo công thức riêng, dựa trên khối lượng sản phẩm đưa ra thị trường, tỷ lệ tái chế bắt buộc và chi phí tái chế hợp lý của từng loại sản phẩm. Thời hạn nộp tiền trước ngày 20/4 hằng năm.

Nghị định cũng đưa ra cơ chế hỗ trợ cho doanh nghiệp nhỏ và vừa. Theo đó, các nhà sản xuất, nhập khẩu có doanh thu từ sản phẩm, bao bì thuộc diện tái chế dưới 30 tỷ đồng/năm sẽ được miễn thực hiện trách nhiệm này. Ngoài ra, hàng hóa sản xuất để xuất khẩu hoặc tạm nhập tái xuất cũng thuộc diện miễn áp dụng.

Đáng chú ý, nghị định quy định rõ yêu cầu về quy cách tái chế nhằm bảo đảm hiệu quả thực chất thay vì chỉ dừng ở hoạt động thu gom.

Cụ thể, quá trình tái chế phải tạo ra nguyên liệu hoặc sản phẩm có giá trị sử dụng. Đối với bao bì nhựa, sản phẩm sau tái chế phải là hạt nhựa thương phẩm hoặc các sản phẩm cụ thể; không chấp nhận các hình thức như tạo mảnh nhựa hoặc sử dụng làm nhiên liệu đốt.

Đối với thiết bị điện tử có màn hình hoặc bóng đèn thủy tinh, quy trình tái chế bắt buộc phải bao gồm các công đoạn tháo dỡ, phân loại và nghiền thủy tinh để làm nguyên liệu phục vụ sản xuất gạch không nung, bê tông hoặc các sản phẩm khác.

Theo đánh giá, quy định chi tiết này sẽ góp phần hạn chế tình trạng tái chế hình thức, kém hiệu quả và giảm nguy cơ phát sinh ô nhiễm thứ cấp. Nghị định có hiệu lực thi hành từ ngày 25/5.