Ngày 23/6, UBND TP.HCM họp bàn các giải pháp cải tạo, xử lý những bãi chôn lấp rác đã ngừng hoạt động, đồng thời nghiên cứu phương án chuyển đổi các khu đất này thành nguồn lực mới cho phát triển đô thị.
Áp lực an ninh chất thải trước những “điểm nghẽn”
Sau khi sáp nhập địa giới hành chính, TP.HCM không chỉ mở rộng không gian phát triển mà còn phải đối mặt với một thách thức mới: quản lý khối lượng chất thải sinh hoạt lớn nhất cả nước.
“Tổng lượng chất thải rắn sinh hoạt phát sinh trên toàn địa bàn hiện đạt khoảng 14.000 tấn mỗi ngày. Trong đó, khu vực TP.HCM cũ phát sinh khoảng 10.500 tấn, Bình Dương cũ khoảng 2.400 tấn và Bà Rịa – Vũng Tàu cũ khoảng 1.100 tấn. Khối lượng khổng lồ này đang đặt áp lực chưa từng có lên hệ thống hạ tầng xử lý chất thải của thành phố”, ông Nguyễn Hồng Nguyên – Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường TP.HCM cho hay.
Điểm đáng lo ngại nhất hiện nay nằm tại Khu liên hợp xử lý chất thải rắn Tây Bắc, nơi được xem là “trái tim” của hệ thống xử lý rác TP.HCM. Hiện khu vực này đang tiếp nhận khoảng 6.000 tấn rác mỗi ngày, tương đương gần 60% lượng rác phát sinh của TP.HCM cũ.
Tuy nhiên, bãi chôn lấp số 3 – mắt xích quan trọng nhất của khu liên hợp – đang tiến sát giới hạn công suất thiết kế. Tính đến cuối tháng 5/2026, bãi đã tiếp nhận hơn 6,06 triệu tấn rác trên tổng sức chứa khoảng 6,47 triệu tấn. Công suất còn lại chỉ khoảng 410.000 tấn và dự kiến sẽ đầy vào cuối quý III năm nay. Điều này đồng nghĩa với việc thành phố có nguy cơ mất gần 3.000 tấn công suất xử lý mỗi ngày ngay trong năm 2026.
Trong khi đó, các dự án đốt rác phát điện được kỳ vọng thay thế dần phương pháp chôn lấp vẫn đang trong quá trình đầu tư. Nhà máy Vietstar công suất 2.000 tấn/ngày và Tâm Sinh Nghĩa công suất 2.600 tấn/ngày dự kiến vận hành vào cuối năm 2026. Các dự án lớn khác như VWS Đa Phước, Tasco hay dự án PPP tại Tây Bắc phải đến năm 2028 mới có thể đi vào hoạt động.
Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường, dù sau sáp nhập thành phố có 4 khu vực xử lý chất thải bằng chôn lấp, việc điều chuyển rác giữa các địa phương không phải giải pháp tối ưu do chi phí vận chuyển rất lớn. Thành phố vẫn phải xử lý theo nguyên tắc phân vùng để bảo đảm hiệu quả kinh tế.
Đáng chú ý, bãi chôn lấp Đa Phước hiện tiếp nhận khoảng 4.000 tấn rác mỗi ngày và đã vượt khối lượng chôn lấp theo hợp đồng ban đầu. Nếu Tây Bắc hết công suất trong khi Đa Phước phát sinh vướng mắc về pháp lý hoặc năng lực tiếp nhận, nguy cơ thiếu nơi xử lý rác hoàn toàn có thể xảy ra.
Để ứng phó, Sở Nông nghiệp và Môi trường đề xuất khẩn trương cải tạo, nâng công suất các bãi chôn lấp số 1, 1A và 2 tại Khu liên hợp Tây Bắc. Dự án có tổng vốn đầu tư gần 393 tỷ đồng, giúp bổ sung thêm hơn 6 triệu tấn sức chứa.
Trước mắt, giai đoạn 1 sẽ tận dụng khu đất trống giữa bãi số 1 và số 1A để hình thành ô chôn lấp mới với kinh phí khoảng 103 tỷ đồng. Theo tính toán, phương án này có thể tiếp nhận thêm khoảng 2,3 triệu tấn rác, đủ duy trì năng lực xử lý đến khoảng năm 2029, khi các nhà máy đốt rác phát điện vận hành ổn định.
Theo ông Nguyên, việc đóng kín hoàn toàn các bãi chôn lấp trong giai đoạn hiện nay là chưa phù hợp. Hệ thống hạ tầng xử lý chất thải hiện hữu vẫn còn giá trị sử dụng và có thể tiếp tục phát huy hiệu quả nếu được nâng cấp đúng cách.
“Nếu đóng cửa hoàn toàn, thành phố sẽ phải đầu tư các bãi chôn lấp mới với chi phí rất lớn, trong khi nhu cầu dự phòng vẫn còn hiện hữu. Ngay cả khi các nhà máy đốt rác phát điện hoạt động đầy đủ, TP.HCM vẫn cần duy trì các ô chôn lấp dự phòng để ứng phó với các tình huống bất khả kháng”, ông Nguyên phân tích.
Biến "núi rác" thành nguồn lực phát triển
Không chỉ giải quyết bài toán trước mắt, TP.HCM đang đứng trước cơ hội tái định hình những khu vực từng là “điểm nóng” môi trường của thành phố. Hai bãi chôn lấp Đông Thạnh và Gò Cát là những ví dụ điển hình.
Sau nhiều năm tiếp nhận rác, Đông Thạnh hiện lưu giữ khoảng 10,8 triệu tấn chất thải trên diện tích 45 ha, trong khi Gò Cát tồn lưu khoảng 5,6 triệu tấn trên diện tích 25 ha. Tổng cộng hơn 16 triệu tấn rác vẫn đang nằm dưới lòng đất tại 2 khu vực này.
Trong nhiều năm, đây được xem là những “núi rác” khổng lồ để lại không ít hệ lụy về môi trường và quy hoạch đô thị. Tuy nhiên, cách tiếp cận hiện nay của thành phố đã thay đổi.
Theo ông Nguyên, thành phố hiện đứng trước hai lựa chọn. Một là tiếp tục đầu tư xây dựng công viên bằng ngân sách nhà nước trên nền các bãi rác cũ. Hai là thu hút nhà đầu tư chiến lược tham gia xử lý triệt để lượng rác tồn lưu trước khi chuyển đổi khu đất sang các mục đích phát triển mới.
“Nếu xây dựng công viên, về bản chất lượng rác vẫn còn nằm dưới lòng đất. Ngược lại, nếu nhà đầu tư tham gia, họ sẽ phải đào bới, sàng lọc và xử lý triệt để lượng chất thải tồn lưu trước khi đưa khu đất vào khai thác. Như vậy vừa giải quyết được vấn đề môi trường, vừa tạo nguồn lực mới cho phát triển”, ông Nguyên cho biết.
Đây cũng là lý do Sở Nông nghiệp và Môi trường nghiêng về phương án xã hội hóa, tận dụng nguồn lực của khu vực tư nhân thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào ngân sách nhà nước.
Các khu vực này có thể được chuyển đổi thành công viên sinh thái, không gian công cộng, khu đô thị hoặc các dự án phát triển kinh tế – xã hội quy mô lớn. Thành phố cũng dự kiến thu hút các nhà đầu tư chiến lược tham gia quá trình chuyển đổi với tổng mức đầu tư từ 10.000 tỷ đồng trở lên.
Đây không chỉ là giải pháp xử lý môi trường mà còn là bước đi mang tính chiến lược trong việc tái tạo quỹ đất đô thị giữa bối cảnh nhu cầu phát triển ngày càng lớn. Mục tiêu lâu dài là thay thế dần chôn lấp bằng các nhà máy đốt rác phát điện với tổng công suất dự kiến hơn 14.600 tấn mỗi ngày, tương đương lượng rác phát sinh hiện nay của toàn thành phố.
Tuy nhiên, theo Phó Chủ tịch UBND TP.HCM Bùi Minh Thạnh, việc xử lý các bãi chôn lấp đã đóng cửa không chỉ là câu chuyện môi trường mà còn liên quan đến khai thác hiệu quả nguồn lực đất đai và bảo đảm an ninh chất thải cho thành phố trong dài hạn.
Ông Thạnh cho rằng trước khi quyết định phương án xử lý đối với Đông Thạnh và Gò Cát, các cơ quan chuyên môn cần đánh giá đầy đủ hiện trạng, thành phần chất thải đang tồn lưu tại các bãi rác này. Cần tiếp cận các bãi chôn lấp cũ tương tự như hoạt động khảo sát tài nguyên, xác định rõ khối lượng, thành phần và đặc tính của từng loại chất thải để lựa chọn công nghệ xử lý phù hợp nhất.
“Không phải toàn bộ lượng rác đều được xử lý theo cùng một phương thức. Cần làm rõ tỷ lệ chất hữu cơ, vật liệu xây dựng, chất thải trơ và các thành phần khác để tính toán phương án xử lý hiệu quả, tiết kiệm nhất”, ông Thạnh nhấn mạnh.
Lãnh đạo UBND TP.HCM cũng yêu cầu các sở, ngành nghiên cứu thêm những công nghệ xử lý tiên tiến ngoài các giải pháp truyền thống như chôn lấp, đốt phát điện hay sản xuất phân compost. Trong đó, công nghệ thủy phân được đánh giá là một hướng tiếp cận đáng quan tâm nhờ thời gian triển khai nhanh, nhu cầu sử dụng đất thấp và khả năng xử lý khối lượng lớn chất thải tồn lưu.
Nguồn: nongnghiepmoitruong.vn
